สิ่งแวดล้อมทางสังคมและวัฒนธรรม

สิ่งแวดล้อมทางสังคมและวัฒนธรรม 

     สิ่งแวดล้อมทางสังคมและวัฒนธรรม หมายถึง สิ่งแวดล้อมที่มนุษย์สร้างขึ้น ได้แก่ วัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม ประเพณี ภูมิปัญญา ศิลปกรรม ซึ่งสิ่งเหล่านี้เป็นสิ่งที่มีคุณค่าต่อชุมชน

     ความแตกต่างของสิ่งแวดล้อมทางสังคมในภาคต่าง ๆ
     สิ่งแวดล้อมทางสังคมในแต่ละท้องถิ่นจะมีความแตกต่างกัน ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติด้วย

ภาพโดย CM-2500

     1) สิ่งแวดล้อมทางสังคมในภาคเหนือ
         การประกอบอาชีพ  -เนื่องจากภูมิประเทศในภาคเหนือเป็นภูเขาและที่ราบสูงระหว่างภูเขา ทำให้มีอากาศค่อนข้างหนาว อาชีพที่สำคัญของคนในภาคนี้ คือ การเพาะปลูก การทำสวนผลไม้ การทำป่าไม้ นอกจากนี้ยังมีการทำอุตสาหกรรมในครัวเรือน เช่น การปั้นถ้วยชาม การแกะสลัก เป็นต้น

การแกะสลัก

ภาพโดย : สนิท สมัครการ

          ที่อยู่อาศัย  -คนในภาคเหนือนิยมปลูกเรือนใต้ถุนไม่สูงมากนัก เพราะสร้างเรือนอยู่ตามที่ดอน ช่องหน้าต่างไม่กว้างเพื่อป้องกันไม่ให้ลมเข้ามาก ตัวเรือนมีลักษณะเด่นที่ยอดหลังคาทำเป็นไม้ไขว้กันเป็น 2 แฉก เรียกว่า กาแล ซึ่งถือเป็นลักษณะเฉพาะของเรือนทางภาคเหนือ

ลักษณะมที่อยู่อาศัย

โดย: สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (องค์การมหาชน)

          อาหารการกิน  -ชาวเหนือนิยมรับประทานข้าวเหนียวกับน้ำพริกต่าง ๆ เช่น น้ำพริกอ่อง น้ำพริกหนุ่ม นอกจากนี้ยังมี แกงฮังเล แกงโฮะ ข้าวซอย ไส้อั่ว แคบหมู รสอาหารจะมีรสเค็มนำ นิยมบริโภคเนื้อหมูเพราะหาได้ง่ายและมีราคาถูก ส่วนอาหารทะเลไม่ค่อยมี เพราะเป็นพื้นที่ที่ไม่ติดทะเล

ขันโตก

ภาพโดย : ข้าวต้มนิโคติน

          ภาษาและเครื่องแต่งกาย  -ภาษาถิ่นของชาวเหนือ มีลักษณะอ่อนหวานนุ่มนวล ส่วนการแต่งกายทั่วไป หญิงสวมเสื้อแขนกระบอกนุ่งผ้าซิ่นกรอมเท้า ชายนิยมสวมเสื้อม่อฮ่อม ซึ่งเป็นผ้าฝ้ายสีกรมท่า แต่ถ้าเป็นชาวเขาจะแต่งกายแตกต่างกันไปตามเผ่า

การแต่งกายของชาวไทยลื้อเทศภาคเหนือ

ภาพโดย : ศูนย์สนชาวไทลื้อ

          ประเพณี  -ทางภาคเหนือมีประเพณีที่สำคัญ ๆ เช่น งานนมัสการพระธาตุดอยตุงที่ จ. เชียงราย งานนมัสการพระบรมธาตุหริภุญชัยที่ จ. ลำพูน งานนมัสการพระธาตุช่อแฮที่ จ. แพร่ งานพิธีถวายพระเพลิงพระพุทธเจ้าที่ทุ่งยั้ง และงานพระยาพิชัยดาบหักที่ จ. อุตรดิตถ์ งานปอยส่างลองที่ จ. แม่ฮ่องสอน เป็นต้น

พิธีอาราธนาพระมหาอุปคุต

ภาพโดย : เทศบาลตำบลช่อแฮ

          ภูมิปัญญาท้องถิ่น  -ทางภาคเหนือมีการทำเครื่องเขิน งานหัตถกรรมประเภทเครื่องจักรสาน เครื่องปั้นดินเผา งานแกะสลักไม้ การทำร่ม ซึ่งผลงานเหล่านี้ถือเป็นภูมิปัญญาท้องถิ่น ที่สร้างความภาคภูมิใจให้กับชาวเหนือ

การทอผ้าด้วยกี่ทอมือ

ภาพโดย : ศูนย์หัตถกรรมร่มบ่อสร้าง 

อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่

     2)  สิ่งแวดล้อมทางสังคมในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
          การประกอบอาชีพ  -เนื่องจากพื้นที่เป็นที่ราบสูงจึงเหมาะแก่การเลี้ยงสัตว์ มีการทำนาและการเพาะปลูกในแถบลุ่มแม่น้ำมูลและแม่น้ำชี นอกจากนี้ยังมีการปลูกหม่อนเลี้ยงไหม และการทำอุตสาหกรรมในครัวเรือน เช่น การทอผ้าไหม ผ้าฝ้าย เป็นต้น

กรทำนา

ภาพโดย :  สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (องค์การมหาชน)

          ทีอยู่อาศัย  -การสร้างบ้านส่วนใหญ่มีลักษณะเปิดโล่ง มีฝากั้นในส่วนที่เป็นพื้นที่นอน และใต้ถุนยกสูง เพื่อให้ลมพัดผ่านสะดวก พื้นที่บริเวณใต้ถุนใช้ทำกิจกรรมต่าง ๆ เก็บเครื่องมือเครื่องใช้ในการประกอบอาชีพ หรือเป็นคอกสัตว์

ลักษณะที่อยู่อาศัย ภาคอีสาน

         อาหารการกิน  -ชาวอีสานนิยมบริโภคข้าวเหนียวเป็นอาหารหลัก เหมือนชาวเหนือ โดยรับประทานกับแจ่ว อาหารอื่น ๆ เช่น ส้มตำ ลาบ น้ำตก เนื่องจากภาคอีสานมีพื้นที่แห้งแล้ง และอยู่ห่างไกลทะเล คนในภาคนี้จึงกินอยู่ง่าย และนำพืชและสัตว์ที่หาได้ในท้องถิ่นมาประกอบอาหาร

อาหารภาคอีสาน

http://pirun.ku.ac.th/~b5310855980/Isan.html

          ภาษาและการแต่งกาย  -ภาษาที่ใช้พูด คือ ภาษาถิ่นอีสาน ซึ่งมีจังหวะการพูดเร็วกว่าภาคเหนือ การแต่งกายนิยมใช้ผ้าที่ทำจากเส้นใยธรรมชาติ เช่น ผ้าฝ้าย ผ้าไหม

การแต่งกายขอลชนเผ่าภูไท

ภาพโดย : ผู้ไทเขาวง

          ประเพณี  -ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มีประเพณีที่สำคัญ ๆ เช่น งานสมโภชพระธาตุเชิงชุมและงานแห่ปราสาทผึ้งที่ จ. สกลนคร งานนมัสการพระธาตุพนมและงานประเพณีไหลเรือไฟที่ จ. นครพนม งานประเพณีแห่เทียนเข้าพรรษาที่ จ. อุบลราชธานี งานแห่ผีตาโขนที่ จ. เลย งานประเพณีแห่นาคด้วยขบวนช้างที่ จ. สุรินทร์ และงานบุญบั้งไฟที่ จ. ยโสธร

งานสมโภชพระธาตุเชิงชุมและงานแห่ปราสาทผึ้ง

โดย : http://sakonnakhoncity.blogspot.com/2012/11/2555_8.html

          ภูมิปัญญาท้องถิ่น  -มีการทอผ้าต่าง ๆ เช่น ผ้าแพรวาของ จ. กาฬสินธุ์ การทำหัตถกรรมเครื่องจักรสาน การทำเครื่องดนตรีพื้นบ้าน การประดิษฐ์ของใช้ต่าง ๆ

การทอผ้าแพรวา ของ จ. กาฬสินธุ์
โดย : http://www.myfirstbrain.com/parent_view.aspx?ID=55966

     3)  สิ่งแวดล้อมทางสังคมในภาคกลาง

          การประกอบอาชีพ  -เนื่องจากลักษณะภูมิประเทศในภาคกลางเป็นที่ราบลุ่มขนาดใหญ่ มีน้ำท่วมถึง ประชาชนส่วนใหญ่จึงมีอาชีพทางเกษตรกรรม เช่น การทำนา การทำไร่ ทำสวน เลี้ยงสัตว์ ทำประมง โดยเฉพาะการทำประมงน้ำจืด เพราะมีแม่น้ำที่สำคัญหลายสาย ในปัจจุบันมีการขยายตัวทางอุตสาหกรรมมาก ประชาชนส่วนหนึ่งจึงหันไปประกอบอาชีพทางอุตสาหกรรมมากขึ้น

การลงแขกเกี่ยวข้าว 

ภาพโดย :  นางสาว น้ำผึ้ง วังอาจ

          ทีอยู่อาศัย  -เนื่องจากพื้นที่ภาคกลางเป็นที่ราบลุ่ม เมื่อถึงหน้าน้ำจะมีน้ำหลากมาท่วมพื้นที่ ชาวภาคกลางจึงนิยมสร้างเรือนที่มีใต้ถุนสูงมากเพื่อไม่ให้น้ำท่วมถึงตัวเรือน ลักษณะหลังคาทำเป็นจั่วแหลมเพื่อให้น้ำฝนไหลลงได้เร็ว ไม่รั่วซึมเข้าไปในตัวเรือน

บ้านเรือน ยกใต้ถุนสูง

ภาพโดย : http://www.folktravel.com/archive/อุทยานหุ่นขี้ผึ้งสยาม.html

          อาหารการกิน  -ชาวภาคกลางนิยมบริโภคข้าวเจ้าเป็นอาหารหลัก เนื่องจากภาคกลางเป็นแหล่งปลูกข้าว ส่วนอาหารต่าง ๆ มีมากมายหลายชนิด เพราะเป็นแหล่งที่มีความอุดมสมบูรณ์ อาหารที่คนนิยมรับประทาน เช่น น้ำพริกปลาทู แกงจืด แกงส้ม แกงเผ็ด อาหารประเภทผัด ทอด

น้ำพริกปลาทู

ภาพโดย : เสมอพร สังวาสี.  (2549).  อาหารไทยสี่ภาค. กรุงเทพฯ : Health & Cuisine.

          ภาษาและการแต่งกาย  -ภาษาของชาวภาคกลางมีสำเนียงใกล้เคียงกับภาษาของทางราชการ ลักษณะการแต่งกายนิยมใช้ผ้าฝ้ายสีเข้ม ซึ่งระบายความร้อนได้ดี

การแต่งกายภาคกลาง

ภาพโดย ; pastoftoday

          ประเพณี  -ชาวภาคกลางจะมีวิถีชีวิตที่เกี่ยวพันกับน้ำ จึงมีประเพณีที่เกี่ยวข้องกับน้ำ เช่น ประเพณีแข่งเรือที่ จ. พิษณุโลก ประเพณีงานลอยกระทงเผาเทียนเล่นไฟที่ จ. สุโขทัย นอกจากนี้ยังประเพณีที่สำคัญ ๆ เช่น งานประเพณีตักบาตรดอกไม้ที่ จ. สระบุรี งานประเพณีบวชช้างที่ จ. สุโขทัย งานตักบาตรเทโวที่ จ.อุทัยธานี

การแข่งขันเรือยาว จ.สิงห์บุรี

ภาพโดย ; การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (สำนักงานใหญ่)

          ภูมิปัญญาท้องถิ่น  -มีการทำโอ่งที่ จ. ราชบุรี การทำมีดอรัญญิกที่ จ. พระนครศรีอยุธยา หัตถกรรมเครื่องจักรสานพื้นบ้าน การทำกลองยาว การทอผ้า การทำเรือและด้วยเบญจรงค์

ชาวบ้านที่อำเภอป่าโมก จังหวัดอ่างทอง กำลังขึงหนังกลองยาว
ภาพโดย : ธนกฤต กาลเศรณี HonFBPS

     4)  สิ่งแวดล้อมทางสังคมในภาคใต้

          การประกอบอาชีพ  -เนื่องจากภาคนี้มีฝนตกชุก ประชาชนส่วนใหญ่จึงประกอบอาชีพในการทำสวนยางพารา ทำสวนมะพร้าว ทำสวนผลไม้ ทำเหมืองแร่ ทำประมง ประชาชนในภาครี้จึงมีเศรษฐกิจดี แต่ก็มักประสบปัญหาจากภัยธรรมชาติอยู่บ่อย ๆ เช่น พายุ น้ำท่วม

เรือประมง จ.ชุมพร

ภาพโดย : บมจ.ธนาคารกสิกรไทย.

          ที่อยู่อาศัย  -ภาคใต้เป็นภาคทีมีฝนตกชุกและบางครั้งคราวอาจประสบปัญหาจากภัยธรรมชาติ เช่น พายุ ทำให้เรือนที่ปลูกทางภาคนี้ มีหลังคาทรงเตี้ยและลาดชัน เพื่อไม่ให้ต้านลมมากเกินไป เสาเรือนจะไม่นิยมฝังลงดิน แต่จะวางบนฐานซึ่งทำจากไม้เนื้อแข็ง หรือแท่งซีเมนต์หล่อ เพื่อไม่ให้เสาผุพังเร็ว

ชุมชนสวี จ.ชุมพร

ภาพโดย : http://sawinewsonline.blogspot.com/2014/07/100-3.html

          อาหารการกิน  -ชาวภาคใต้นิยมบริโภคข้าวเจ้า กับอาหารต่าง ๆ เช่น แกงไตปลา แกงเหลือง นอกจากนี้ยังมีอาหารพื้นเมือง เช่น ข้าวยำ บูดูหลน ผัดสะตอ ลูกเนียง อาหารทะเลชนิดต่าง ๆ 

อาหารปักษ์ใต้

ภาพโดย : ร้านอาหาร ดาวใต้

          ภาษาและการแต่งกาย  -ภาษาที่ใช้เป็นภาษาถิ่นที่เรียกว่า ภาษาปักษ์ใต้ ซึ่งมีสำเนียงสั้น ๆ เร็ว และกระชับ การแต่งกายแตกต่างกันไป เช่น ชาวไทยมุสลิม หญิงนุ่งผ้าปาเต๊ะ สวมเสื้อแขนกระบอก มีผ้าคลุมศีรษะ ชายนุ่งโสร่งหรือกางเกง สวมเสื้อแขนยาวและสวมหมวกแบบมุสลิม

ชุดชาวไทยมุสลิม

ภาพโดย : Muknapa Mengzan

          ประเพณี  -ภาคใต้มีงานสมโภชหลักเมืองที่ จ. ยะลา งานสมโภชเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยวที่ จ. ปัตตานี งานประเพณีบุญสารทเดือนสิบและงานแห่ผ้าขึ้นพระธาตุที่ จ. นครศรีธรรมราช งานประเพณีของดีเมืองนรา และแข่งเรือกอและที่ จ. นราธิวาส งานท้าวเทพกระษัตรี - ท้าวศรีสุนทรที่ จ. ภูเก็ต งานประเพณีชักพระและทอดผ้าป่าที่ จ. สุราษฎร์ธานี เป็นต้น

งานแห่ผ้าขึ้นพระธาตุ จ. นครศรีธรรมราช

ภาพโดย : mercedess

           ภูมิปัญญาท้องถิ่น  -ภาคใต้มีงานหัตถกรรมที่มีชื่อเสียง เช่น เครื่องจักสาน ย่านละเภา ซึ่งเป็นพืชที่มีมากทางภาคใต้ เสื่อกระจูด การแกะสลักตัวหนังตะลุง

หนังตะลุง

ภาพโดย : mercedess

ข้อมูลอ้างอิง : http://www.trueplookpanya.com/new/cms_detail/knowledge/2142-00/